1. Groeiverwachtingen economie

De coronacrisis raakt onze economie hard. Rekende het Centraal Planbureau (CPB) aanvankelijk nog voor corona met een prognose van zo’n 1,5 procent groei per jaar in 2020, in de augustusraming gaat het CPB in de basisraming uit van een bbp-daling 5,2 procent, gevolgd door een stijging van iets meer dan 3 procent volgend jaar. De OESO gaat voor dit jaar uit van een krimp van 8 procent waarmee Nederland tussen het gemiddelde van het Eurogebied (-9%) en het OESO-gemiddelde (-7,5%) in ligt. Op sectoraal niveau worden cultuur, recreatie, horeca, reclamewezen en persoonlijke diensten (zoals sport, kappers) het hardst geraakt. Regionaal bezien worden de provincies Flevoland, Noord-Brabant, Zeeland en Limburg in 2020 het sterkst getroffen. Naar verwachting zullen de gevolgen voor de omzet van het mkb dit jaar negatiever uitpakken dan voor het grootbedrijf.

Economische impact coronavirus in 2020 en 2021

Dat het coronavirus de Nederlandse economie raakt, is al duidelijk zichtbaar maar de mate waarin blijft nog onzeker. Om de grote onzekerheid over het verloop van de pandemie en het hersteltempo van de economie recht te doen, heeft het CPB na een raming in maart en juni in augustus opnieuw een raming gepubliceerd. Deze keer bestaat deze uit een basisraming en een tweede golf scenario. In de basisraming, die ervan uitgaat dat er geen grootschalige nieuwe contactbeperkingen nodig zijn, krimpt de economie in 2020 met 5%, gevolgd door 3% groei in 2021. In deze raming is overeengekomen beleid tot en met eind juli opgenomen. Dit betekent dat in de raming nu nog is aangenomen dat het steunbeleid niet wordt gecontinueerd in oktober. De ontwikkeling van de pandemie is zeer bepalend voor de vooruitzichten op herstel, daarom is ook een scenario opgenomen waarin opnieuw grootschalige contactbeperkingen van kracht worden. In zo’n scenario krimpt de economie in 2020 en ook in 2021.

BBP-groei in 2020 en 2021 (in %)

BBP-groei in 2020 en 2021 (in %) augustus 2020
Jaar20202021
Basisraming-5,23,2
Tweede-golf scenario-6,2-3,2
Bron: CPB, augustus 2020 Brontabel als csv (70 bytes)

De CBS-cijfers over het eerste en tweede kwartaal van dit jaar bevestigen dat de Nederlandse economie hard wordt geraakt. In het eerste kwartaal van dit jaar kromp de Nederlandse economie met 1,5 procent. Uit de eerste berekeningen van het CBS is het bbp in het tweede kwartaal van 2020 met 8,5 procent gedaald ten opzichte van een kwartaal eerder. Een dergelijke krimp is niet eerder door het CBS gemeten. De daling van het bbp in het tweede kwartaal is voor meer dan de helft toe te schrijven aan de sterk gedaalde consumptie door huishoudens. Verder namen ook de investeringen en het handelssaldo sterk af. De krimp in Nederland was zowel in het eerste als in het tweede kwartaal wel kleiner dan gemiddeld in de eurozone en in de ons omringende landen zoals Duitsland en België (zie onder internationale beeld).

Internationale beeld

In de outlook van juni presenteert de OESO haar prognoses voor 2020. Corona zorgt voor de ernstigste economische recessie in bijna een eeuw. In tal van landen is de economische activiteit met 20 tot 30 procent ingestort. Grenzen zijn dicht en de handel is stilgevallen. De OESO gaat uit van twee even waarschijnlijke scenario's. Het eerste scenario is dat van het virus 'onder controle maar blijvend aanwezig', het tweede is de mogelijkheid van een tweede uitbraak later dit jaar. In beide scenario's keert de economie voorlopig niet terug naar het niveau van voor de coronacrisis. De Nederlandse economie zal in het eerste scenario naar verwachting dit jaar met 8 procent krimpen, bij een nieuwe uitbraak zelfs met 10 procent. Met deze prognoses ligt Nederland tussen het gemiddelde van het Eurogebied (-9%) en het OESO-gemiddelde (-7,5%) in.

OECD prognoses voor bbp-groei in 2020 (in %)

OECD prognoses voor bbp-groei in 2020 (in %)
LandSingle-hit scenarioAdditional decline in double-hit scenario
Spanje-11,10%-3,30%
Frankrijk-11,40%-2,70%
Italie-11,30%-2,70%
Verenigd Koninkrijk-11,50%-2,50%
Eurogebied (17 landen)-9,10%-2,40%
Portugal-9,40%-1,90%
Belgie-8,90%-2,30%
Nederland-8,00%-2,00%
Griekenland-8,00%-1,80%
OECD - totaal-7,50%-1,80%
Finland-7,90%-1,30%
Duitsland-6,60%-2,20%
Verenigde Staten-7,30%-1,20%
Zweden-6,70%-1,10%
Noorwegen-6,00%-1,50%
Japan-6,00%-1,30%
Denemarken-5,80%-1,30%
Australie-5,00%-1,30%
Zuid-Korea-1,20%-1,30%
Bron: OECD, Outlook June 2020 Brontabel als csv (567 bytes)

De jongste vooruitzichten van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) voor 2020 laten met een krimp van 7,7 procent (0,2%-punt meer krimp dan in april werd verwacht) voor Nederland een overeenkomstige terugval zien als de OESO-prognose. Het IMF verwacht een sterk herstel volgend jaar. Dan groeit de Nederlandse economie met 5 procent, terwijl eerder 3 procent de verwachting was. Dat ondanks dat het wereldwijde herstel volgens het IMF langzamer zal plaatsvinden dan eerder geraamd.

Het beeld voor de belangrijkste handelspartners voor Nederland in uitvoer van goederen en diensten is in grote lijnen hetzelfde tussen de IMF en de OESO. Frankrijk (12,5%) en het Verenigd Koninkrijk (-10,5%) krijgen in 2020 volgens het IMF te maken met een sterkere krimp door de pandemie dan Nederland, terwijl de Duitse economie in beide prognoses iets minder krimpt. De OESO is iets minder negatief dan de IMF over de terugval in de Verenigde Staten.

BBP-groei op kwartaalbasis, 2020

BBP-groei op kwartaalbasis, 2020
2020-I2020-II
Nederland-1,5-8,5
VS-2,2-9,5
Duitsland-2-10,1
Europa-3,2-11,9
België-3,5-12,2
Italië-5,4-12,4
Frankrijk-5,9-13,8
Portugal-3,8-14,1
Spanje-5,2-18,5
Bron: Eurostat, augustus 2020 Brontabel als csv (193 bytes)

Macrobeeld vertaald naar sectoren

Het onderzoeksbureau Panteia heeft op verzoek van EZK de juniraming van het CPB inclusief de drie scenario’s van de gevolgen van de coronacrisis nader gedetailleerd naar sector, regio (zie hieronder)en grootteklasse (zie eveneens hieronder). Uitgangspunten hiervoor zijn de veronderstellingen die behoren bij de CPB-resultaten en de steunmaatregelen die medio juni beschikbaar waren. De bandbreedtes in deze scenarios passen in de jongste ramingen van het CPB.

Uit het Panteia-onderzoek blijkt dat de bedrijven in de handel, vervoer en horeca en de cultuur, recreatie en de overige diensten te maken krijgen met een zeer forse krimp in 2020, ongeacht het scenario dat gehanteerd wordt. Meer inzoomend gaat het om cultuur, recreatie, horeca, reclamewezen, persoonlijke diensten (zoals sport, kappers) die het hardst worden geraakt. In deze branches ligt de krimp in de basisraming tussen de 25 en 30 procent in 2020. Het betreft allen branches die het meest direct de gevolgen van de gezondheidscrisis hebben ervaren. CBS-cijfers over het eerste en tweede kwartaal bevestigen dit beeld. Uitgezonderd bij het scenario met een tweede golf, is het algehele beeld dat in de meeste sectoren een herstel in 2021 plaatsvindt. De delfstoffenwinning noteert nog wel negatieve groeicijfers, maar dat heeft te maken met de afbouw van de gaswinning.

Ontwikkeling toegevoegde waarde per sector, 2020 en 2021, in % - Basisraming

Ontwikkeling toegevoegde waarde per sector, 2020 en 2021, in % - Basisraming
20202021
landbouw, bosbouw en visserij-104
delfstoffenwinning-13,75-12,75
industrie-8,251
nutsbedrijven-3,54,75
bouw-5,753,75
handel, vervoer en horeca-11,757,5
informatie en communicatie2,253
financiële dienstverlening-3,52,25
verhuur en handel van onroerend goed-12,25
zakelijke diensten-10,5-0,5
overheid0,253,5
zorg44,25
cultuur, recreatie en overige diensten-307,5
totaal-6,253,25
Bron: Panteia, juni 2020 Brontabel als csv (432 bytes)
Ontwikkeling toegevoegde waarde per sector, 2020 en 2021, in % - Volledig herstel
20202021
landbouw, bosbouw en visserij-84,5
delfstoffenwinning-12,5-16,25
industrie-66,75
nutsbedrijven5,754,5
bouw5,755
handel, vervoer en horeca-10,758
informatie en communicatie2,52
financiële dienstverlening-2,752,25
verhuur en handel van onroerend goed-0,751,5
zakelijke diensten-7,58,25
overheid0,52,5
zorg43,25
cultuur, recreatie en overige diensten-22,521,5
totaal-4,255,5
Bron: Panteia (juli 2020) Brontabel als csv (427 bytes)
Ontwikkeling toegevoegde waarde per sector, 2020 en 2021, in % - Zwak herstel
20202021
landbouw, bosbouw en visserij-10,252,75
delfstoffenwinning-11-10,75
industrie-10,5-2,25
nutsbedrijven-80,5
bouw-6-12,75
handel, vervoer en horeca-13,50,5
informatie en communicatie-2,251
financiële dienstverlening-5,50,25
verhuur en handel van onroerend goed-11
zakelijke diensten-110
overheid1,51,25
zorg-1,756,5
cultuur, recreatie en overige diensten-331
totaal-7,750
Bron: Panteia Brontabel als csv (425 bytes)
Ontwikkeling toegevoegde waarde per sector, 2020 en 2021, in % - Tweede golf
20202021
landbouw, bosbouw en visserij-12,75-1,75
delfstoffenwinning-15-9,75
industrie-14,5-6,75
nutsbedrijven-4,75-2
bouw-3-2
handel, vervoer en horeca-10,5-2,75
informatie en communicatie-3,25-2,25
financiële dienstverlening-7,75-3,5
verhuur en handel van onroerend goed-0,5-1,5
zakelijke diensten-10-2,5
overheid-0,25-1,75
zorg0-2
cultuur, recreatie en overige diensten-22-1,5
totaal-7,5-2,75
Bron: Panteia Brontabel als csv (442 bytes)

Macrobeeld vertaald naar regio’s

De coronacrisis beïnvloedt de ontwikkeling van de toegevoegde waarde in alle provincies negatief volgens de analyse van Panteia. De provincies Flevoland, Noord-Brabant, Zeeland en Limburg ondervinden in 2020 het sterkst de gevolgen van corona. Voor Flevoland heeft dat te maken met de sterke vertegenwoordiging van handel, vervoer en horeca in deze provincie; deze sectoren worden immers sterk getroffen door de coronacrisis. Voor Noord-Brabant, Zeeland en Limburg speelt het grote aandeel van de industrie een rol. Na een krimp in alle provincies dit jaar, is bij de basisraming en volledig herstel weer sprake van groei in 2021. Bij het scenario zwak herstel is dat maar in beperkte mate het geval. Bij een tweede golf is de groei in alle provincies ook in 2021 nog negatief.

Toegevoegde waarde ontwikkeling provincies, 2020 en 2021 (in %) - Basisraming

Toegevoegde waarde ontwikkeling provincies, 2020 en 2021 (in %) - Basisraming
20202021
Groningen-6,750,5
Friesland-7,751,75
Drenthe-81,25
Overijssel-72,5
Flevoland-5,754,75
Gelderland-6,752,75
Utrecht-5,53,25
Noord-Holland-63,5
Zuid-Holland-63,75
Zeeland-64
Noord-Brabant-63,75
Limburg-63,5
Nederland-6,253,25
Bron: Panteia (juli 2020) Brontabel als csv (274 bytes)
Toegevoegde waarde ontwikkeling provincies, 2020 en 2021 (in %) - Volledig herstel
20202021
Groningen-4,751,5
Friesland-5,753,5
Drenthe-62,75
Overijssel-4,754,5
Flevoland-3,757
Gelderland-4,754,75
Utrecht-3,755
Noord-Holland-2,55,5
Zuid-Holland-3,755,75
Zeeland-3,756
Noord-Brabant-46,25
Limburg-46
Nederland-3,755,25
Bron: Panteia Brontabel als csv (277 bytes)
Toegevoegde waarde ontwikkeling provincies, 2020 en 2021 (in %) - Zwak herstel
20202021
Groningen-8,25-1,75
Friesland-9,25-1,25
Drenthe-9,25-1,5
Overijssel-8,5-1,25
Flevoland-7,251,5
Gelderland-8,25-0,5
Utrecht-7,250,25
Noord-Holland-7,75-1,5
Zuid-Holland-7,50,5
Zeeland-7,50,5
Noord-Brabant-7,750,25
Limburg-7,750,5
Nederland-7,75-0,25
Bron: Panteia Brontabel als csv (300 bytes)
Toegevoegde waarde ontwikkeling provincies, 2020 en 2021 (in %) - Tweede golf
20202021
Groningen-8,25-4,5
Friesland-9-4,25
Drenthe-9-4,75
Overijssel-8,25-3,75
Flevoland-6,5-1,75
Gelderland-8-3,5
Utrecht-6,75-2,75
Noord-Holland-6,5-2,25
Zuid-Holland-6,75-2,5
Zeeland-7,25-2,5
Noord-Brabant-7,5-2,75
Limburg-7,5-3
Nederland-7,25-2,75
Bron: Panteia Brontabel als csv (296 bytes)

Macrobeeld vertaald naar grootteklassen

In 2020 is volgens Panteia zowel bij de basisraming als bij een zwak of volledig herstel de ontwikkeling van de toegevoegde waarde in het mkb negatiever dan in het grootbedrijf. Alleen in het scenario met een tweede golf is de groei in 2020 in het kleinbedrijf iets minder negatief dan in het grootbedrijf en ook in vergelijking met het middenbedrijf. Dat komt omdat in dat scenario ook de export sterk afneemt, en het directe effect hiervan op het kleinbedrijf beperkt is. In 2021 is voor het mkb en het grootbedrijf enig herstel zichtbaar bij de basisraming en bij volledig herstel. In de beide andere scenario’s blijft de groei voor zowel het mkb als het grootbedrijf volgend jaar nog negatief.

Ontwikkeling toegevoegde waarde naar bedrijfsgrootte in de business economy, in % - Basisraming

Ontwikkeling toegevoegde waarde naar bedrijfsgrootte in de business economy, in % - Basisraming
20202021
kleinbedrijf-9,754
middenbedrijf-9,752,25
mkb-9,753,75
grootbedrijf-8,253,5
Bron: Panteia (juni 2020) Brontabel als csv (100 bytes)
Ontwikkeling toegevoegde waarde naar bedrijfsgrootte in de business economy, in % - Volledig herstel
20202021
kleinbedrijf-6,57,25
middenbedrijf-6,57,5
mkb-6,57,25
grootbedrijf-56,25
Bron: Panteia Brontabel als csv (97 bytes)
Ontwikkeling toegevoegde waarde naar bedrijfsgrootte in de business economy, in % - Zwak herstel
20202021
kleinbedrijf-11,25-2,25
middenbedrijf-11-3,25
mkb-11,25-2,5
grootbedrijf-10,5-1,5
Bron: Panteia Brontabel als csv (106 bytes)
Ontwikkeling toegevoegde waarde naar bedrijfsgrootte in de business economy, in % - Tweede golf
20202021
kleinbedrijf-9,25-2,5
middenbedrijf-11,5-3,5
mkb-9,75-2,75
grootbedrijf-10,25-4,5
Bron: Panteia Brontabel als csv (106 bytes)