Innovatie

Innovatie is vernieuwing van een product, dienst of productieproces. Nieuwe of verbeterde producten en diensten voegen extra waarde toe en door verbeterde processen kan de productie sneller, efficiënter, duurzamer en goedkoper plaatsvinden. Innovatie is dan ook één van de belangrijkste bronnen voor economische groei en welvaart. Bedrijven innoveren omdat zij hierdoor meer winst kunnen maken en omdat zij hierdoor beter kunnen concurreren. Daarnaast kunnen nieuwe producten en processen bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Denk bijvoorbeeld aan producten die recyclebaar zijn. Of nieuwe technologie die je kunt inzetten voor ouderenzorg.

Hoe scoort Nederland op innovatie?

Nederland scoort in het algemeen bovengemiddeld tot goed op innovatie. Hiervoor zijn verschillende aanwijzingen. De score wordt mede bepaald door de volgende vier indexen.

1. European Innovation Scoreboard

Op het European Innovation Scoreboard (EIS) staan de prestaties van EU-landen waar het gaat om onderzoek en innovatie. Op deze ranglijst staat Nederland in 2021 op de vijfde plek, dit betekent dat Nederland een plaats gedaald is ten opzichte van vorig jaar. Nederland behoort niet meer tot de kopgroep van zogenoemde innovatieleiders in Europa, aangezien Nederland niet langer meer dan 25 procent boven het EU-gemiddelde scoort. Nederland is nu wel het hoogst scorende land in de daarop volgende groep, de Strong Innovators genaamd. Meer over de positie van Nederland op de European Innovation Scoreboard.

2. Research & Development (R&D)

Onderzoek en ontwikkeling (R&D) is belangrijk voor onze economie. Hoeveel geeft Nederland uit aan R&D? In 2019 bedroegen de R&D-uitgaven in Nederland 2,18 procent van het bruto binnenlands product (bbp). Met dit cijfer komt Nederland boven het gemiddelde van de Europese Unie (2,10 procent) uit. Nederland blijft wel achter bij het OESO-gemiddelde (2,47 procent). Meer over de prestaties van Nederland op het gebied van R&D.

3. Intellectuele-eigendomsrechten

Voor de uitvinding van een proces of product kan de uitvinder octrooi (patent) aanvragen en zo het intellectuele eigendomsrecht verkrijgen. Als in een land veel patenten worden aangevraagd, zegt dat wat over de innovatiekracht van dat land. Nederland behoort al jaren wereldwijd tot de landen met de meeste octrooiaanvragen. In 2020 stond Nederland op de vierde plek binnen de EU als je kijkt naar het aantal octrooiaanvragen in verhouding tot het bbp. Bij aanvragen van handelsmerken scoort Nederland steeds ruimer boven het EU-gemiddelde. In 2019 was Nederland voor aanvragen van modelrechten opgeklommen naar een positie boven het EU-gemiddelde. De score van Nederland is in 2020 opnieuw gestegen. Meer over de prestaties van Nederland op het gebied van Intellectuele-eigendomsrechten.

4. Innovatieactiviteiten

Hoeveel innovatieve bedrijven zijn er ten opzichte van het totaal aantal bedrijven? In Nederland nam het percentage innovatieve bedrijven in de periode 2010-2016 toe en lag in 2016 ruim boven het EU-gemiddelde. Maar cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) over het jaar 2018 laten een daling zien. En ligt Nederland nu op het EU-gemiddelde. Die cijfers zijn gebaseerd op een vernieuwde innovatie-enquête die op basis van internationale afspraken is aangepast. Nederlandse bedrijven haalden in 2018 acht procent van hun omzet uit nieuwe en sterk verbeterde producten: aanzienlijk minder dan gemiddeld in de EU (dertien procent). Meer over de prestaties van Nederland op het gebied van innovatieactiviteiten.

Wat is het beleid?

Het bedrijvenbeleid wil bedrijven stimuleren om vernieuwingen door te voeren. Daarvoor zijn er diverse financiële innovatie-instrumenten. Een groot deel van die instrumenten heeft een algemene doelstelling. Dat wil zeggen: ze zijn erop gericht om bedrijven te stimuleren aan R&D te doen en innovaties te realiseren. Daarnaast kent het innovatiebeleid specifieke instrumenten. Die zijn erop gericht om bedrijven en kennisinstellingen te stimuleren op specifieke gebieden onderzoek te doen en innovatief te zijn. Denk hierbij aan de toeslag voor publiek-private samenwerking (PPS) en de financiële ondersteuning voor Toegepast Onderzoek Organisaties (TO2). De specifieke instrumenten zijn gerelateerd aan het missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid, dat zich richt op maatschappelijke uitdagingen en sleuteltechnologieën.

Generieke en specifieke innovatie-instrumenten

De generieke instrumenten, die bedoeld zijn voor ondersteuning van innovatie op allerlei terreinen, zijn: Wet Bevordering Speur en Ontwikkelingswerk(WBSO), Eurostars, Innovatiekrediet, Seed Capital en Vroegefasefinanciering. Daarvoor is in 2022 1,49 miljard euro beschikbaar. De Innovatiebox van het Ministerie van Financiën is hier niet in meegeteld. Voor specifieke instrumenten die bedrijven direct ondersteunen bij R&D en innovatie (MKB-innovatiestimulering Regio en Topsectoren (MIT), Joint Technology Initiatives( JTI’s), Eureka Clusters, GlobalStars, Small Business Innovation Research(SBIR)) is 96 miljoen euro begroot voor 2021. In 2021 was zes procent van de middelen voor R&D en innovatie bij bedrijven gericht op specifieke R&D en innovaties.

Welk deel van beschikbare innovatiemiddelen gaat naar het mkb? Het mkb benut twee derde (65 procent) van de beschikbare innovatiemiddelen voor bedrijven. Ter vergelijking: het mkb verricht een derde (33 procent) van alle bedrijfsactiviteiten op het gebied van R&D in Nederland volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) over 2019.

Ministeries voegen beschikbare financiële middelen samen voor kennis en innovatie. Zo geven zij gezamenlijk (rijksbreed) invulling aan het missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid. Onderstaande grafiek laat de uitgaven in 2015 en 2021 aan generiek en specifiek innovatiebeleid zien. Voor specifiek beleid zijn alle middelen bij elkaar opgeteld die betrekking hebben op de topsectoren. Dat is gedaan voor zowel EZK als de overheid rijksbreed. De rijksbrede specifieke inzet is in de periode 2015-2021 met 20 procent toegenomen. Dat is minder dan de toename van de generieke inzet (50 procent).

Budget innovatie-instrumenten, 2015-2021: generiek en specifiek

Budget innovatie-instrumenten, 2015-2021: generiek en specifiek Uitgaven aan generiek en specifiek innovatiebeleid in € mln
20152021
Generiek12331847
Specifiek EZK584670
Specifiek Rijksbreed (incl. EZK)10421247
Bron: Ministerie van Economische Zaken & Klimaat Brontabel als csv (99 bytes)

Stimulering oplossing maatschappelijke thema’s en ontwikkeling sleuteltechnologieën

Voor het missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid, dat zich richt op maatschappelijke thema’s en sleuteltechnologieën, zet het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) gericht drie specifieke instrumenten in: de PPS-toeslagregeling, MIT en SBIR. Maar ook de generieke instrumenten uit het innovatie-instrumentarium zoals hierboven genoemd dragen (indirect) bij aan het stimuleren van innovaties op het gebied van de maatschappelijke thema’s en sleuteltechnologieën, evenals de Nederlandse deelname vanuit EZK aan internationale programma’s. Dat betreft de instrumenten Eureka Clusters, Joint Technology Initiatives en GlobalStars. Ook wordt een belangrijk deel van de EZK-middelen voor Toegepast Onderzoek Organisaties (TO2) ingezet voor het missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid.

Maatschappelijke thema's

Het kabinet heeft 25 missies binnen vier maatschappelijke thema’s geformuleerd om maatschappelijke knelpunten aan te pakken. De focus ligt hierbij op economische kansen van maatschappelijke uitdagingen en de bijdrage van sleuteltechnologieën aan oplossingen voor deze uitdagingen. Van de projecten die in 2020 gebruik hebben gemaakt van het innovatie-instrumentarium (zie metadata voor de instrumenten die zijn meegenomen), heeft naar schatting ongeveer 30 procent betrekking op de vier maatschappelijke thema’s. Hier is zo’n 44 procent van het innovatiebudget mee gemoeid. Het grootste deel daarvan richt zich op het thema Energietransitie en Duurzaamheid en daarna het thema Gezondheid en Zorg. Zie onderstaande (gerelateerde) grafieken.

Aandeel (%) inzet op maatschappelijke thema's, op basis van projecten, 2020

Aandeel (%) inzet op maatschappelijke thema's, op basis van projecten, 2020
Aandeel 2020 (%)
Maatschappelijke thema's30%
Overige innovatieprojecten70%
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Brontabel als csv (81 bytes)
Aandeel (%) inzet op maatschappelijke thema's, op basis van budgetten, 2020
Aandeel 2020 (%)
Maatschappelijke thema's44%
Overige innovatieprojecten56%
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Brontabel als csv (81 bytes)

Verdeling (%) van maatschappelijke thema's, op basis van projecten, 2020

Verdeling (%) van maatschappelijke thema's, op basis van projecten, 2020
Aandeel 2020 (%)
Gezondheid en Zorg21%
Landbouw, Water, Voedsel17%
Energietransitie en Duurzaamheid52%
Veiligheid10%
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Brontabel als csv (127 bytes)
Verdeling (%) van maatschappelijke thema's, op basis van budgetten, 2020
Aandeel 2020 (%)
Gezondheid en Zorg34%
Landbouw, Water, Voedsel11%
Energietransitie en Duurzaamheid42%
Veiligheid13%
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Brontabel als csv (127 bytes)

Sleuteltechnologieën

Een sleuteltechnologie is een technologie die breed toepasbaar is en doorslaggevend om een baanbrekende innovatie te realiseren. Ze zijn essentieel bij het oplossen van maatschappelijke uitdagingen en/of leveren een grote potentiële bijdrage aan de economie. In 2020 richt zo’n vier op de tien projecten die gebruik maken van het innovatie-instrumentarium (exclusief WBSO) zich op een sleuteltechnologie. Het budget dat hiermee gemoeid is, is relatief nog wat groter. Zo’n 57 procent van de middelen (exclusief WBSO) om innovatie te stimuleren, gaat naar de ontwikkeling van sleuteltechnologieën.

Inzet op sleuteltechnologieën (%), op basis van aantal projecten, 2020 (excl. WBSO)

Inzet op sleuteltechnologieën (%), op basis van aantal projecten, 2020 (excl. WBSO)
2020 (%)
Sleuteltechnologie39%
Geen sleuteltechnologie47%
Onbekend14%
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Brontabel als csv (78 bytes)
Inzet op sleuteltechnologieën (%), op basis van budgetten, 2020 (excl. WBSO)
2020 (%)
Sleuteltechnologie57%
Geen sleuteltechnologie40%
Onbekend3%
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Brontabel als csv (77 bytes)